ايرانيان، اسلام و شيعه

همواره در مباحث تاريخي – مذهبي ايران پس از اسلام در تقدم مسائل ديگر، اين نکته جلوه گر بوده که ايرانيان از ابتدا شيعه بودند و در جهت مقابل، از ديد مردمان بي اطلاع هميشه چنين فرض شده که آنچه را امروز حاصل مي باشد، تصويري از گذشته بوده است.
چنانکه در خاطر دارم، بعضي بر اين عقيده بودند که حتي اکثرمشاهير بزرگ ايران پس از اسلام شيعه بودند و به همين دليل مورد کم لطفي حاکمان وقت قرار گرفتند که از جمله مي توان به ابوعلي سينا و حکيم طوس، فردوسي اشاره کرد.
آنچه مشخص است و شايد در اين نوشتهء کوتاه نگنجد، اين است که ايرانيان قبل از اسلام وحدانيت را قبول داشتند و حتي بقول بعضي از احاديث منتصب به محمد بن عبد الله و علي بن ابيطالب آنان نيزصاحب پيامبر بوده اند.
قديمي ترين فرقهء شيعه که در ايران بنا نهاده شد و هنوز مفاهيم کلامي آن مورد استفاده شيعه امروز قرار مي گيرد، " شيعه معتزله " است که پيدايش مکتب کلامي آن حدودا ًبه اواخر قرن اول و ابتداي قرن دوم هجري مي رسد.
معتزله به پنج اصل اعتقاد داشت و آنرا جزء اصول دين خود برشمرده بود: توحيد، عدل، وعد و وعيد، منزلة بين المنزلتين و امر به معروف و نهى از منكر.

توحيد: يعني اعتقاد به عدم تکثر و وحدانيت خدا
عدل: خدا عادل است
وعد و وعيد: خدا وعده داده که مطيعان پاداش داده مي شوند و معصيت کاران کيفر مي بينند. در کلامي ديگر خدا بر عهد خود پايبند است.
منزلة بين المنزلتين: فاسقين. افرادي که در بين کفر و ايمان قرار دارند که در تفسير آن دروغگو دائم الخمر و زناکار و غيره را نام مي برند.
امر به معروف و نهي از منکر: معتزله درباره امر به معروف و نهى از منكر به دو اصل بيشتر توجه دارد.اول اينکه راه شناخت معروف و منكر منحصر به شرع نيست وعقل نيز توانايي آنرا دارد که لااقل پاره‏اى از معروفها و منكرها را بطور مستقل تشخيص دهد و دوم اينکه مشروط به وجود امام نيست و وظيفه تمامي مسلمين است، خواه امام و پيشوائى باشد و خواه نباشد. تنها بعضى از مراتب امر به معروف و نهى از منكر است كه اجراء آنها بر عهده امامان و متصديان امور مي باشد، از قبيل اقامه حدود شرعيه و حفظ مرزهاى كشورهاى اسلامى و ديگر كارهاى حكومتى اسلامى.
از اين پنج اصل فقط در اصل اول - توحيد، مسلمانان اتفاق نظر دارند و به همچنين با شيعه امروزي اصل دوم - عدل نيز هنوز پا برجاست. اين دو اصل نشان دهنده بخش ايماني – اعتقادي و مابقي معرف مکتب معتزله است.